Een vraag van Birgit Donker (NRC) tijdens een telefonisch kennismakingsinterview, kort na mijn benoeming tot voorzitter van de Raad voor Cultuur. Ken je De Appel? Natuurlijk, dat is een toneelgroep uit Den Haag, met Aus Greidanus. Nee! Ze bedoelt De Appel in Amsterdam. Nooit van gehoord. Birgit legt uit dat het een presentatie-instelling is en dat ik in het kader van mijn opvoeding er maar eens snel op bezoek moet.
Ik maak kennis met Ann Demeester van De Appel en bekijk de expositie. Ik ga met een pak informatie naar huis en besluit een rondje presentatie-instellingen te maken. Samen met twee collega’s (algemeen secretaris Jeroen Bartelse en commissiesecretaris Monique de Louwere) bezoeken we in 2 dagen 5 steden en hebben ontmoetingen met bijna 40 vertegenwoordigers van instellingen. Maaike Lauwaert van de koepel
De Zaak Nu begeleidt ons.
Donderdagmorgen 26 januari, Amsterdam. Westerdok bij If I Can’t Dance.
Veel mensen, koffie, croissants. Het havengebied wordt langzaam wakker. Buiten is het nat en mistig. Binnen, achter de beslagen ruiten, geeft Ann Demeester de aftrap. De Zaak Nu staat voor het collectieve belang van de presentatie-instellingen. We zullen een patchwork van instellingen tegenkomen, de poort naar ‘het andere’, transitie tussen atelier en musea, de schakel tussen de actualiteit en het publiek. Ze tonen coproducties en nieuw werk, vers van de pers, zijn noodzakelijk voor ontsluiting. Samengaan van deze instellingen zou veel inhoudelijke nadelen geven. Het belang is gemeenschappelijk, de diversiteit is groot. Dat komt helemaal uit! In Amsterdam krijgen we informatie over mediakunst van NIMk. Hun focus is de hedendaagse beeldcultuur, netart. Over artists in residence van M4gastatelier, de ontwikkeling en de presentatie van de hedendaagse kunstpraktijk via TAG, over het kunstenaarsinitiatief Retort Art Space, van If I Can’t Dance etc. zelf, over De Appel natuurlijk, de reizende biënnale Manifesta (dit jaar in het Belgische Genk, een stad die bekend staat om de vroegere steenkoolwinning), via W139, naar ZET en de Paviljoens uit Almere. Alle instellingen hebben kort de tijd om het eigen verhaal te vertellen. Het is een pressure cooker-opzet die werkt. Folders mee, boekjes, affiches. Om thuis en op de Raad na te lezen. Ik ben benieuwd of we later overhoord zullen worden over onze nieuw opgedane kennis. Met een hoofd vol informatie stappen we in de auto.
Donderdagmiddag, Utrecht. Casco.
Een klein gezelschap rond de tafel. Welke bijdrage levert kunst aan de maatschappij? Heeft kunst betekenis voor de democratie? Kunst en stedenbouw? Binna Choi is de directeur. Een kleine, vriendelijke Koreaanse vrouw die met passie moeilijke onderwerpen toelicht.
Donderdagmiddag verder bij Impakt.
Een prachtig oud pand met een houten voorgevel. Veel jonge mensen zijn er aan het werk. Audiovisuele kunst, onderzoekend en technisch vernieuwend, daar gaat het over. Arjon Dunnewind geeft een powerpoint-presentatie. Veel informatie in korte tijd op het witte doek. Alles wordt daardoor snel duidelijk. De “buitenvoorstellingen” in Utrecht trekken veel publiek, dat blijkt uit de plaatjes. Vooral op warme dagen.
Donderdagmiddag aansluitend BAK.
Hartje Utrecht. Er wordt druk gewerkt binnen. Timmerlui voornamelijk. De expositie van Christoph Schlingensief wordt opgebouwd. Helemaal duidelijk is het nog niet voor me. Er is ook een oude Opel over het pand heen getakeld. De auto staat in het achtertuintje. Erg veel rijden in die auto lijkt me daar niet mogelijk. Het moet echt een Opel zijn en geen Audi. Waarom? De enige reden blijkt te zijn dat de kunstenaar dat zo wil.
Tijdens de lunch praten we met Expodium (artistieke interventies in de stad) en Moira (een laagdrempelig podium voor aankomend talent). BAK, Impakt en Casco lunchen mee. Tijdens het discussiëren schuiven ook de mooi aangeklede boterhammen naar binnen. Utrecht is een stad van wetenschap, hoe kan die energie worden geoogst. De waardigheid ten opzichte van het begrip kunst moet worden teruggebracht; kunst brengt alternatieven met zich mee en laat de verbeelding spreken. De viewer is echter consumer geworden, deze negatieve spiraal kan worden doorbroken door kunst aan maatschappelijke uitdagingen te koppelen.
Donderdag middag laat, Maastricht, de Jan van Eyck Academie.
Geen presentatie-instelling, maar omdat Maastricht niet echt naast de deur ligt, passen we dit bezoek er tussen. Lex ter Braak ontvangt. Groot kantoor, simpel ingericht, maar met smaak. Lex vertelt over zijn nieuwe aanpak en het onderscheid met bijvoorbeeld de Ateliers en de Rijksacademie in Amsterdam. Zijn verhaal is duidelijk en de toekomstvisie is kristalhelder. Het roer is omgegaan in Maastricht. Het Noorden van Nederland (Amsterdam) is misschien minder interessant voor Jan van Eyck dan de Euregio. Keulen, Aken, het Ruhrgebied, Luik, Brussel, West Brabant.
Donderdagavond, diner bij Marres.
Guus Beumer en Brigitte Bloksma hebben de tuinzaal omgetoverd tot een sfeervol restaurant. Mooi gedekt, kaarsen en een vegetarisch diner van topkwaliteit. Aan tafel schuiven andere instellingen aan naast Marres. Marres is een centrum voor Beeldende Kunst en vormgeving , dat ook – met andere instellingen - het schitterende Out of Storage in een oude timmerfabriek organiseert. Verder Odapark uit Venray. Een prachtig pand en omringende tuin. Een kleine staf werkt met veel vrijwilligers. De kunst is hedendaags maar vooral vernieuwend en heeft een internationale achtergrond. B32 uit Maastricht geeft jonge kunstenaars ruimte voor experimentele kunst. Een kleine instelling, maar met invloed zeggen ze zelf. Hedah wordt geïntroduceerd door de filosoof Guido Goossens. De instelling is non-profit en draait helemaal op vrijwilligers. Het is een kunstenaarsinitiatief pur sang. Guus Beumer is ook artistiek directeur van NAiM-bureau Europa, een organisatie voor architectuur en vormgeving vanuit een sociaal-maatschappelijke invalshoek.
De discussie gaat erover dat de kunst van de samenleving is afgedreven. Hoe krijg je meer binding tussen de afzonderlijke schakels van de keten? Nu bewandelt elke instelling zijn eigen straatje en staat voor eigen context en inhoud. Hoe valideer je die aanwezige kennis in de vele kunstinstellingen richting de samenleving? Kennis is een uniek product dat aan het publieke domein is toebedeeld. Er moet een nieuw type gesprek komen, dat de retoriek voedt en andere inhoudelijke relaties afdwingt.
Het gezelschap neemt de relatie tussen kunstmusea en presentatie-instellingen onder de loep. Er is een groot schaalverschil. Waar zit de meest inventieve kracht? Musea spiegelen zich soms aan de presentatie-instellingen in de vorm van projectruimtes, maar de bezoekers worden louter behaagd, het getoonde ‘schuurt’ niet, het zijn net warenhuizen. De kunstmusea zouden het voortouw kunnen nemen en een pleidooi houden voor kleinere initiatieven, generositeit binnen de keten laten zien. Musea en presentatie-instellingen zouden naast elkaar moeten bestaan. Presentatie-instellingen communiceren over de maatschappelijke actualiteit, doen onderzoek en verbijzonderen hun presentaties. Vertrekpunt is de kunstenaar i.p.v. de curator die als regisseur optreedt. Bemiddeling van de inhoud is belangrijk. Musea zouden zich meer tot hun omgeving dienen te verhouden.
Het Rijk, gemeenten en provincies hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid om hun beleid af te stemmen.
Na afloop van het diner nog een paar biertjes in een café om de hoek van ons hotel. Carine Crutzen, mijn favoriete actrice, twittert dat ze ook onderweg is naar Maastricht om daar aan het Theater aan het Vrijthof de Gijsbrecht te spelen.
Vrijdagochtend 27 januari, Maastricht, lobby van hotel.
Na het ontbijt hebben we een gesprek met Theo Bovens, sinds eind vorig jaar de gouverneur van Limburg. We spreken over de provinciale en gemeentelijke steun aan de cultuur in Limburg. Het wordt daar ook allemaal wat minder, maar financiële steun voor Kunst en Cultuur wil Theo overeind houden. We begrijpen dat de definitieve samenwerking tussen het Limburgs Symfonie Orkest en het Brabants Orkest nog niet is afgerond. Maar de subsidieaanvraag bij het ministerie van OCW moet binnen een paar dagen in Den Haag zijn ingeleverd. Het wordt spannend.
Vrijdagochtend, Nijmegen, Extrapool.
Hier bestrijkt men drie werkvelden. Experimentele performancekunst. Bijvoorbeeld speekselresten, waaraan wij persoonlijk even geen bijdrage leveren. Geluidskunst. Brombron en live optredens van allerhand hippe bandjes. De komende avond zal het hier weer vol zitten. Extreem/ruw drukwerk. Het heet Knust en heeft een eigen drukkerij, waarbij gebruikgemaakt wordt van moderne stencildruktechnieken in vele kleuren. Er worden boeken gemaakt, affiches en zelfs behang waarvan prachtige voorbeelden op de muren te zien zijn. Het is een onderdeel dat zichzelf grotendeels financieel bedruipt. Ik denk terug aan mijn oude schoolkrant, die we ook vermenigvuldigden met een zwart-wit stencilmachine.
Vrijdagmiddag, Nijmegen, lunch met gasten.
Dziga initieert en realiseert videokunst met beginnende talenten, die nog studeren of net afgestudeerd zijn. Op een dvd staan fraaie voorbeelden van de producties. Bart Kunst In Huis is een commerciële galerie in het centrum van Nijmegen die ook niet-commerciële activiteiten onderneemt en nauwe banden heeft met de presentatie-instellingen. Jonge professionele kunstenaars wordt een verkooppodium geboden. De Paraplufabriek is een kunstenaarsinitiatief met een eigen tentoonstellingsplek. Kunstvereniging Diepenheim is een bijzondere presentatieplaats en een laboratorium voor hedendaagse kunst. Er zijn allianties met instellingen in binnen- en buitenland, maar Diepenheim is vooral sterk geworteld in de plaatselijke samenleving. Er wordt met veel vrijwilligers gewerkt, naast een kleine vaste staf. MU uit Eindhoven concentreert zich op hedendaagse beeldende kunst, gemixt met design, mode, muziek, architectuur en nieuwe media. Tijdens de lunch wordt er stevig gediscussieerd over vrijwilligers. Diepenheim is erg tevreden en MU vindt de organisatie van vrijwilligers een te grote belasting voor de vaste, betaalde medewerkers. MU steekt energie in sponsoring door mediapartners en het kapitaliseren van hun netwerk. Duidelijk is wel dat het werken met vrijwilligers de instelling een goede verankering in de lokale gemeenschap kan geven en tegelijk het werken met een kleiner budget mogelijk maakt. Voor- en tegenstanders vinden elkaar niet, maar wel wordt duidelijk dat de inzet van vrijwilligers een deel van het financiële probleem, ontstaan door het verminderen van de overheidssteun, kan oplossen. Dat is belangrijk, nu ID-banen en de WWIK komen te vervallen.
Vrijdagmiddag, Rotterdam, Mama.
De “kleine” Rotterdamse instellingen zitten voor een deel samengebald in de Witte de Withstraat. Naast cafés, modezaken, boekwinkels, eettentjes. Een van de hipste straten van Rotterdam. Ik werkte vroeger als dagbladjournalist in de Kortenaerstraat en ken deze buurt uitstekend. Samen met journalisten van het RN en de NRC werd het altijd te laat in een café, recht tegenover de toenmalige redactie van de NRC. Mama is een platform voor visuele kunst, op het snijvlak van beeldende kunst en populaire cultuur en biedt een thuisbasis voor een jonge generatie kunstenaars. Aan tafel een klein debat over reizen naar het buitenland. Mama reist namelijk. Is Rotterdam niet leuk genoeg? Nee, reizen naar New York is ook leuk. Dat moet je af en toe doen, is de stelling van Mama. Daar vind je nieuwe ontwikkelingen, die van belang zijn. De aanwezigen rond de tafel worden het niet eens over het nut. Wel vindt iedereen New York en reizen “leuk”, maar sommigen denken dan: vooral privé. In de kleine expositieruimte worden veel jongeren van 16 tot 26 ontvangen, zo zeggen de cijfers.
Vrijdagmiddag laat, Rotterdam, Tent.
De instelling zit in een voormalig schoolgebouw en heeft 1000 m2 ter beschikking. Grote zalen. Er draait net de solotentoonstelling “La grande fête des voyageurs” van de mediakunstenaar Han Hoogerbrugge. Een feest voor het oog. Met humor, met intelligentie. Alle zalen zijn in gebruik met gigantische projecties. Mariette Dölle leidt ons rond is vertelt met passie en enthousiasme over Tent. Een uitstekende ambassadeur!
Vrijdagmiddag, te laat, Rotterdam, borrel bij Witte de With.
Een groot aantal Rotterdamse instellingen is aanwezig bij Witte de With, een van de grotere presentatie-instellingen die net een nieuwe directeur heeft gekregen: Defne Ayas. Myvillage.org is een internationaal kunstenaarsinitiatief zonder vaste locatie. Wapke Feenstra laat voorbeelden zien van het platteland als kennisbron voor hedendaagse kunst. Het Wilde Weten is een kunstenaarsinitiatief, gevestigd in het voormalige Sint Mariaklooster. De Player is een podium met experimentele muziek en beeldende kunst. Ze geven ook speciale vinyluitgaven uit, met prachtig drukwerk. Het klinkt eigenlijk beter dan de hedendaagse cd. West (Den Haag) is een galerie/presentatie-instelling met drie expositieruimtes, waar hedendaagse kunst met veel ruimte voor installaties wordt tentoongesteld. PrintRoom is een presentatieruimte en winkel, gespecialiseerd in publicaties die in Rotterdam zijn gemaakt. Daarnaast boeken van kleine uitgevers vanuit de gehele wereld. Sils is een niet-commerciële galerie, met aandacht voor nationale en internationale kunstenaars. Ook zijn er veel contacten met soortgelijke instellingen in het buitenland. V2 is het centrum voor mediatechnologie in Rotterdam met een eigen medialab. Trendbeheer is een kunstblog. Een prachtig vormgegeven website met uitstekende verhalen en foto’s en met een pittige mening. (
Kijk op www.trendbeheer.com) ADA is een onafhankelijk artiesteninitiatief, dat al sinds 2008 in Rotterdam werkt.
Tijdens de borrel wordt er ontspannen gediscussieerd over kunstsubsidie. Over de afhankelijkheid ervan, over de wenselijkheid. En over de verankering van de kunst- en cultuurwereld in de samenleving. Vraag is: wie komt er op voor het behoud van de overheidssteun? De kunstenaar? Het orkest? Het museum? Of alle mensen die van kunst en cultuur genieten? Die cultuur zien als het zout in de pap. Als de brandstof voor de menselijke motor, vooral in sombere economische tijden. Heeft een flashmob van een orkest zin of is een demonstratie van 30.000 vaste bezoekers van bijvoorbeeld het Concertgebouworkest op het Binnenhof voor de politici meer van belang? Veel antwoorden, maar geen uniforme conclusies.
Twee drukke dagen, vijf uiteenlopende steden en ontmoetingen met dertig zeer betrokken vertegenwoordigers van presentatie-instellingen in de breedste zin van het woord. Met behulp van De Zaak Nu. De Raad voor Cultuur heeft in de snelkookpan gezeten. We zijn er niet gaar uitgekomen, maar wel geïnspireerd en verrijkt. Alle deelnemers nu per blog nog hartelijk bedankt.
Joop J. Daalmeijer – voorzitter Raad voor Cultuur